قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسى  №3 

2015 جىلعى 18 مامىر, استانا قالاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ جانە «بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگى تۇرعىسىندا تەكسەرۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى, توراعا ي.ي.روگوۆ, كەڭەس مۇشەلەرى ءى.ج.باقتىباەۆ, ن.ۆ.بەلورۋكوۆ, ا.ن.جايىلعانوۆا, ۆ.ا.مالينوۆسكي, ا.م.نۇرماعامبەتوۆ, ءۇ.م.ستامقۇلوۆ قاتىسقان قۇرامدا, مىنالاردىڭ: قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ۆ.ن.رەدكوكاشيننىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ر.ق.سارپەكوۆتىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ز.ح.بايمولدينانىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى ع.ب. اققۋوۆانىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ج.ق.اسانوۆتىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى م.ءو.قالقاباەۆتىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ە.ن.اشىقباەۆتىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى س.ز.قايىربەكوۆانىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ز.ج.ورازاليەۆانىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بايلانىس, اقپاراتتاندىرۋ جانە اقپارات كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى د.ۆ.گولوبۋردانىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ وكىلى – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ باسشىسى ۆ.ا.كاليۋجنىيدىڭ قاتىسۋىمەن, ءوزىنىڭ اشىق وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ق.ك.توقاەۆتىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى 2015 جىلعى 19 اقپاندا قابىلداعان جانە 2015 جىلعى 28 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە قول قويۋعا بەرىلگەن, «بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگى تۇرعىسىندا تەكسەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ق.ق.جاقىپوۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ كەيبىر نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قارادى. بايانداماشى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ا.م.نۇرماعامبەتوۆتىڭ حابارلاۋىن, وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ سويلەگەن سوزدەرىن تىڭداپ, ساراپشىلار: مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ «رەسپۋبليكالىق پسيحياتريا, پسيحوتەراپيا جانە ناركولوگيا عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ ديرەكتورى س.ا.التىنبەكوۆتىڭ; تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, «استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قازاقستان تاريحى جانە فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ت.م.ءامينوۆتىڭ; زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى م.س.بەيبىتوۆتىڭ; فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «قگزۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ج.س.بەيسەنوۆانىڭ; مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, س.د.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «سپورتتىق مەديتسينا» ءمودۋلىنىڭ جەتەكشىسى گ.پ.قاسىموۆانىڭ; زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭ شىعارۋ ينستيتۋتى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى س.م.راحمەتوۆتىڭ قورىتىندىلارىن زەردەلەپ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, «قگزۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتاماسى ورتالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ پىكىرلەرىمەن, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ وزگە دە ماتەريالدارىمەن تانىسىپ, حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتىلەردى, جەكەلەگەن شەت ەلدەردىڭ زاڭناماسى مەن پراكتيكاسىن تالداپ شىعىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى انىقتادى: قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنە 2015 جىلعى 17 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى 2015 جىلعى 19 اقپاندا قابىلداعان جانە 2015 جىلعى 28 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە قول قويۋعا بەرىلگەن, «بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگى تۇرعىسىندا قاراۋ تۋرالى ءوتىنىشى كەلىپ ءتۇستى. 2015 جىلعى 16 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىنا مىناداي: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىندا انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى دەپ جازىلعان. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت وسى كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن قۇقىقتاردى شەكتەيتىن زاڭدار قابىلداۋعا قۇقىلى ما؟» دەگەن ماسەلەگە قاتىستى رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋدى سۇراپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە وتىنىشپەن جۇگىندى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 26-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس بۇل كورسەتىلگەن وتىنىشتەر كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2015 جىلعى 16 ساۋىردەگى № 3/1 قاۋلىسىمەن ءبىر كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە بىرىكتىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, اتالعان وتىنىشتەردى قاراۋ كەزىندە, كەلىپ تۇسكەن زاڭداردىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋدەن بۇرىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ وتىنىشىنە نىسانا بولىپ وتىرعان بولىگىندە رەسمي تۇسىندىرمە بەرىلۋگە ءتيىس دەپ پايىمدايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىن وتىنىشتەر نىساناسىنا قاتىستى تالداپ شىعىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مىنانى نەگىزگە الدى. 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى جانە ولار نەگىزگى زاڭدا تۇجىرىمدالعان بيىك ماقساتتار مەن بازالىق قاعيداتتاردان زاڭدى تۇردە تۋىندايتىن رەسپۋبليكانىڭ ىرگەلى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارى قاتارىنا جاتادى. ءوزىنىڭ جيىنتىعىندا ولار ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى, ەگەمەندىكتىڭ يەسى, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان حالقىنىڭ ساقتالۋى مەن دامۋىنىڭ شارتتارى رەتىندە كورىنەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا, مەملەكەت ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كونستيتۋتسيادا جانە وعان سايكەس كەلەتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە بەلگىلەنگەن شەكتەردە كەپىلدىك بەرەدى, ولار وسى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ شارتتارى مەن ءتارتىبىن ايقىندايتىن زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ كەزىندە تۇبەگەيلى بولىپ تابىلادى. كورسەتىلگەن قۇقىقتىق ۇستانىم قازاقستاننىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىنىڭ تۇجىرىمدامالىق قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى, دەپ بىرنەشە رەت اتاپ وتىلگەن بولاتىن (1996 جىلعى 28 قازانداعى № 6/2, 2003 جىلعى 10 ماۋسىمداعى № 8, 2007 جىلعى 18 ساۋىردەگى № 4, 2009 جىلعى 20 تامىزداعى № 5 جانە باسقالار). وسى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر بالالاردىڭ ارنايى قۇقىقتىق مارتەبەسىن سالالىق زاڭنامادا كەيىننەن بەكىتۋ جانە رەتتەۋ ءۇشىن, بالالىقتى قورعاۋدىڭ كەشەندى مەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي-قۇقىقتىق باستاۋلارىن قالايدى. ءوزىنىڭ جاس شاماسىنا بايلانىستى بالالار كۇشەيتىلگەن قورعاۋدى جانە قامقورلىقتى قاجەت ەتەتىندىكتەن, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ تولىققاندى جانە ۇيلەسىمدى دامۋىنا قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قۇقىققا تەرىس قول سۇعۋشىلىقتان جانە ءارتۇرلى جايسىز فاكتورلاردىڭ ىقپالىنان, ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ مىندەتىن مەملەكەتكە جۇكتەيدى. 2. كونستيتۋتسيانىڭ 20-بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىنا ساي اركىمنىڭ زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنباعان كەز كەلگەن تاسىلمەن ەركىن اقپارات الۋعا جانە تاراتۋعا قۇقىعى بار. بۇل رەتتە رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىن كۇشتەپ وزگەرتۋدى, ونىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋدى, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋدى, سوعىستى, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق استامشىلىقتى, سونداي-اق قاتىگەزدىك پەن زورلىق-زومبىلىققا باس ۇرۋدى ناسيحاتتاۋعا نەمەسە ۇگىتتەۋگە جول بەرىلمەيدى. كونستيتۋتسيانىڭ 20-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىق زاڭدارمەن ايقىندالاتىن شەكتەردە جانە تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى, جانە نەگىزگى زاڭنىڭ 39-بابىنىڭ 3-تارماعىمەن بەلگىلەنگەن, ەشبىر جاعدايلاردا دا شەكتەلمەۋگە ءتيىس قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ تىزبەسىنە كىرمەيدى. كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس ول كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىنا قاجەتتى شامادا عانا جانە تەك زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2002 جىلعى 4 ساۋىردەگى № 2, 2002 جىلعى 5 تامىزداعى № 5 جانە 2004 جىلعى 21 ساۋىردەگى № 4 نورماتيۆتىك قاۋلىلارى). زاڭ شىعارۋشى, وسىنداي زاڭداردى قابىلداي وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ ءمان-جايىن بۇرمالاماي جانە كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان ايقىندالعان ماقساتقا ساي كەلمەيتىن شەكتەۋلەر ەنگىزبەي, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋدىڭ جول بەرىلەتىن كونستيتۋتسيالىق شەكتەرىن نەگىزگە الۋعا مىندەتتى (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 27 اقپانداعى № 2 جانە 2009 جىلعى 20 تامىزداعى № 5 نورماتيۆتىك قاۋلىلارى). كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇل قۇقىقتىق ۇستانىمدارى جالپى جۇرت تانىعان حالىقارالىق اكتىلەردىڭ ەرەجەلەرىنە نەگىزدەلەدى. بالا قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىندا (بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 1959 جىلعى 20 قاراشاداعى 1386 (XIV) قارارىمەن قابىلدانعان) «بالاعا زاڭمەن جانە وزگە دە قۇرالدارمەن ارنايى قورعاۋ قامتاماسىز ەتىلۋگە جانە ونىڭ دەنە ءبىتىمى, اقىل-ەسى جاعىنان, يماندىلىق, رۋحانيلىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان سالاۋاتتى جانە دۇرىس جولمەن, ەركىندىك جانە قادىر-قاسيەت جاعدايىندا دامۋىنا جول بەرەتىن مۇمكىندىكتەر مەن قولايلى جاعداي جاسالۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا زاڭدار شىعارعان كەزدە بالانىڭ مۇددەلەرىن نەعۇرلىم جاقسى قامتاماسىز ەتۋ باستى نازاردا تۇرۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ وتىلەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 1966 جىلى 16 جەلتوقساندا قابىلداعان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2005 جىلعى 28 قاراشاداعى № 91-ءىىى زاڭىمەن راتيفيكاتسيالانعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە «ءاربىر بالا ناسىلiنە, ءتۇر-تۇسiنە, جىنىسىنا, تىلiنە, دiنiنە, ۇلتتىق, نەمەسە الەۋمەتتiك تەگiنە, مۇلiكتiك نەمەسە تۋ جاعداياتتارىنا قاراماستان, ەشقانداي كەمسiتۋسىز وتباسى, قوعام جانە مەملەكەت تاراپىنان, ءوزiنiڭ جاس شاماسى تالاپ ەتەتiن تيiستi قورعاۋ شارالارىن يەلەنۋگە قۇقىلى» دەپ بەلگىلەنگەن (24-باپتىڭ 1-تارماعى). بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا (بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 1989 جىلعى 20 قاراشادا قابىلداعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1994 جىلعى 8 ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن راتيفيكاتسيالانعان) قاتىسۋشى مەملەكeتتەردى بالانىڭ يگىلىگى ءۇشىن قاجeتتى قورعاۋ مەن قامقoرلىقتى قامتاماسىز eتۋگە (3-باپتىڭ 2-تارماعى), جانە بالانىڭ تانىنە جاسالاتىن نەمەسە پسيحولوگيالىق تۇردەگى زورلىق-زومبىلىقتىڭ, قورلاۋ نەمەسە تەرىس قىلىقتاردىڭ بaرلىق نىسانداpىنان قورعاۋ ماقسaتىندا بارلىق زاڭدى, اكىمشىلىك, الەۋمەتتىك جانە اعارتۋشىلىق شارالارىن قابىلداۋعا (19-باپتىڭ 1-تارماعى) مىندەتتەيدى. كونۆەنتسيانىڭ 13-بابىنا ساي «بالا ءوز پىكىرىن ەركىن بىلدىرۋگە قۇقىلى; بۇل قۇقىققا شeكارالارعا قاراماستان اۋىزشا, جازباشا نەمەسە باcىلىم نىسانىندا, كوركەمونەر شىعارمaسى نىسانىندا نە بولماسا بالaنىڭ ءوز تاڭداۋى بويىنشا باسقا دا قۇرالداpدىڭ كومەگىمەن ءار ءتۇرلى اقپارaت پەن يدەيالaردى ىزدەۋ, الy جانە بەpۋ ەركىندىگى كىرeدى. وسى قۇقىقتى جۇزەگە اسىpۋ كەيبىر شeكتەۋلەرگە اكەپ سوعۋى مۇمكىن, الايدا, بۇل شەكتەۋلەر تەك زاڭمeن كوزدەلگەن جانە: ا) باسقا دا aدامداردىڭ قۇقىقتاpى مەن ابىرويىن قۇرمەتتەۋ ءۇشىن; نەمەسە b) مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى نەمەسe قoعامدىق ءتارتىپتى نe بولماسا حالىقتىڭ pۋحاني ىزگىلىگىن قورعاۋ ءۇشىن قاجەت شەكتەۋلەر عaنا بولۋى مۇمكىن». كونۆەنتسيانىڭ 17-بابىنا سايكەس «قاتىسۋشى مەملeكەتتەp بۇقارالىق اقپارات قۇرالدaرىنىڭ ماڭىزدى ءرولىن تانيدى ءجانe بالانىڭ ءار ءتۇرلى ۇلتتىق جانە حالىقapالىق اقپارات كوزدەرىنەن الىنعان اقپاراتتار مەن ماتەريالدارعا, اسىpەسە بالانىڭ الەۋمەتتىك, رۋحاني جانە مورالدىق تۇرعىداعى رۋحاني ىزگىلىگىنە, cونداي-اق ءتان جانە پسيحيكالىق جاعىنaن سالاۋاتتى دامۋىنا كومەكتەسۋگە باعىتتالعان اقپاراتتار مەن ماتەريالدارعا قول جەتكىزۋىن قامتaماسىز ەتەدى. وسى ماقساتتا قaتىسۋشى مەملەكەتتەر بالانىڭ سالاۋاتتىلىعىنا زالال كەلتىرەتىن aقپاpاتتاpدان ءجانe ماتەريالداردان oنى قoرعاۋدىڭ ءتيىستى قاعيداتتارىن ازىرلەyدى كوتەرمەلەيدى». وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, مەملەكەت كونستيتۋتسيانىڭ 27-بابىنىڭ 1-تارماعىنان تۋىندايتىن بالالىقتى قورعاۋ جونىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, نەگىزگى زاڭنىڭ 20-بابىنىڭ 2-تارماعىمەن كوزدەلگەن ادام قۇقىعىن شەكتەيتىن زاڭداردى قابىلداۋعا جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, ولاردىڭ دەنە ءبىتىمى جاعىنان, يماندىلىق, رۋحانيلىق جانە پسيحيكالىق تۇرعىدان تولىققاندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا جاۋاپ بەرەتىن تۇلعالارعا قوسىمشا مىندەتتەر جۇكتەۋگە حاقىلى دەپ پايىمدايدى. 3. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگى تۇرعىسىندا تەكسەرىلىپ وتىرعان «بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» (بۇدان ءارى – №1 زاڭ) جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» (بۇدان ءارى – №2 زاڭ) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن رەسپۋبليكا پارلامەنتى ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسى تارتىبىمەن, بەلگىلەنگەن كونستيتۋتسيالىق راسىمدەردى ساقتاي وتىرىپ, بالالاردىڭ وزدەرىنىڭ جاسىنا سايكەس اقپارات الۋ جانە تاراتۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋىنا بايلانىستى تۋىندايتىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ءۇشىن قابىلدادى جانە ول بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋعا باعىتتالعان. كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابىنىڭ 1 جانە 3-تارماقتارىنا سايكەس پارلامەنت زاڭ نورمالارىن بەلگىلەۋگە جانە كونستيتۋتسياعا سايكەس جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار قىزمەتىنىڭ شارتتارى مەن ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭمەن ايقىنداۋعا حاقىلى (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2005 جىلعى 23 تامىزداعى № 6, 2008 جىلعى 15 قازانداعى № 8, 2009 جىلعى 11 اقپانداعى № 1 جانە باسقا نورماتيۆتىك قاۋلىلارى). № 1 زاڭنىڭ 4-بابىنىڭ 3) تارماقشاسىندا بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بالالاردى تيىسىنشە تاربيەلەۋ جانە تولىققاندى دامىتۋ ماقساتىندا تاريحي جانە وزگە دە داستۇرلەردى, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مادەني قۇندىلىقتارىن ەسكەرۋ بولىپ تابىلاتىندىعى بەلگىلەنگەن. بۇل نورما قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تاريحي جانە مادەني مۇرالاردىڭ ساقتالۋىنا قامقورلىق جاساۋعا, تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋعا مىندەتتىلىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق تالاپتان (نەگىزگى زاڭنىڭ 37-بابى), سونداي-اق بالالاردىڭ ءتىرى قالۋىن, قورعالۋىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى بۇكىلالەمدىك دەكلاراتسيادان (بۇكىلالەمدىك جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە بالالار مۇددەسىنە وراي 1990 جىلعى 30 قىركۇيەكتە قابىلدانعان) تۋىندايدى, وعان سايكەس «ءارتۇرلى ەلدەردەگى ءارتۇرلى مادەني جانە الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, بالالار قۇقىعى تۋرالى اقپارات ۇسىنۋ جونىندەگى باعدارلامالاردى بۇكىل الەمدە جۇرگىزۋ كەرەك». № 1 زاڭنىڭ 8-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس جاس سىنىپتاماسى جۇزەگە اسىرىلماي, اقپاراتتىق ءونىمنىڭ اينالىمىنا تىيىم سالىنادى. بۇل تالاپ اركىم زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنباعان كەز كەلگەن تاسىلمەن اقپارات تاراتۋعا قۇقىلى عانا ەمەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭناماسىن ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن ار-نامىسىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى دە, دەگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالارمەن ۇيلەسەدى (نەگىزگى زاڭنىڭ 20-بابىنىڭ 2-تارماعى جانە 34-بابىنىڭ 1-تارماعى). № 2 زاڭ بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرگە № 1 زاڭدا بەلگىلەنىپ وتىرعان قۇقىقتىق رەتتەۋ تارتىبىنەن تۋىندايتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزەدى. تۇتاستاي العاندا, № 1 زاڭداعى جانە № 2 زاڭداعى شەكتەۋلەر مەن تىيىمدارعا زاڭ جۇزىندە جول بەرىلەدى. 4. بىرقاتار نورماتيۆتىك قاۋلىلاردا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەيتىن زاڭ زاڭدىق تۇرعىدان دالمە-ءدال جانە اكەپ سوقتىراتىن سالدارى بولجاۋلى بولۋعا تيiس, ياعني ونىڭ نورمالارى جەتكiلiكتi دارەجەدە انىق تۇجىرىمدالىپ جانە زاڭ ەرەجەلەرiن وزiنشە پايىمداۋ مۇمكiندiگiن جوققا شىعارا وتىرىپ, زاڭدىلى مiنەز-ق ۇلىقتى زاڭسىزدىعىنان مەيلiنشە ايقىندىقپەن اجىراتۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن تۇسiنiكتi ولشەمدەرگە نەگiزدەلۋگە ءتيىس دەپ اتاپ كورسەتتى (2008 جىلعى 27 اقپانداعى № 2, 2009 جىلعى 11 اقپانداعى № 1, 2011 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى № 5, 2014 جىلعى 11 ماۋسىمداعى № 2 جانە باسقالار). الايدا, تالداۋ كورسەتكەندەي, № 1 زاڭنىڭ جانە № 2 زاڭنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرى جەتكىلىكتى تۇردە ايقىن تۇجىرىمدالماعان, سونىڭ سالدارىنان ولاردى قولدانۋ كەزىندە ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋ ىقتيمالدىعى جوققا شىعارىلمايدى. 4.1. № 1 زاڭنىڭ 5-بابىنىڭ 2) تارماقشاسىنا سايكەس بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندى ايقىنداۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتقىزىلعان, ال 1-باپتىڭ 13) تارماقشاسىنا ساي بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ سالاسىنداعى باسشىلىقتى جۇزەگە اسىراتىن ورتالىق اتقارۋشى ورگان وسىنداي ۋاكىلەتتى ورگان بولىپ تابىلادى. № 1 زاڭنىڭ كورسەتىلگەن نورمالارىنىڭ مازمۇنىنان رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندى قالاي ايقىندايتىنى – قىزمەت اتقارىپ وتىرعان ورتالىق اتقارۋشى ورگانعا قوسىمشا فۋنكتسيالار جۇكتەيتىندىگى نەمەسە جاڭا ۋاكىلەتتى ورگان قۇراتىندىعى تۇسىنىكسىز. سونىمەن بىرگە, كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابىنىڭ 3) تارماقشاسىندا, سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى تۋرالى» 1995 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى № 2688 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 3-بابىندا, 22-بابىنىڭ 2-تارماعىندا جانە 23-بابىنىڭ 1-تارماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلىمىن ايقىندايدى, رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارىن قۇرادى, تاراتادى جانە قايتا قۇرادى دەپ بەكىتىلگەن. كونستيتۋتسيادا بولسىن, اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بولسىن, ۇكىمەتتىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندى ايقىنداۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرى كوزدەلەتىن نورمالار جوق. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابىن, 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 1) جانە 3) تارماقشالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باسقا دا بىرقاتار نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ 2008 جىلعى 15 قازانداعى № 8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2013 جىلعى 16 مامىرداعى № 2 قوسىمشا قاۋلىسىندا «مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردى قۇرۋ جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق قۇزىرەتىنەن (كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابىنىڭ 3), 5), 12), 18 – 20) تارماقشالارى) كەلىپ شىعاتىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرىن ايقىنداۋ جونىندەگى قۇقىعى شەكتەلمەۋگە ءتيىس» دەپ ءتۇسىندىرىلدى. وسىلايشا, № 1 زاڭ, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە ورتالىق اتقارۋشى ورگاننىڭ مارتەبەسى بار ۋاكىلەتتى ورگاندى ايقىنداۋ بويىنشا وكىلەتتىك بەرە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورسەتىلگەن قۇقىقتىلىعىن قۇقىققا سىيىمسىز تۇردە تارىلتادى, ال بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىنەن تۋىندايتىن, ونىڭ دارا باسشىلىق وكىلەتتىكتەرىن بەكىتەتىن كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابىنا قايشى كەلەدى (نەگىزگى زاڭنىڭ 40-بابى). 4.2. №1 زاڭنىڭ 4-بابىنىڭ 4) تارماقشاسىنا سايكەس بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات, ونىڭ ىشىندە, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتى ەركىن الۋ جانە تاراتۋ قۇقىعىن شەكتەۋگە جول بەرىلەتىندىگى قاعيداتىنا نەگىزدەلەدى. بۇل نورما كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابى 1-تارماعىمەن («ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ... تەك زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن.») ۇيلەسپەيدى, ويتكەنى وندا ءتيىستى شەكتەۋلەر كوزدەلەتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ نىسانى كورسەتىلمەگەن (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2004 جىلعى 21 ساۋىردەگى №4 نورماتيۆتىك قاۋلىسى). 4.3. №1 زاڭنىڭ 12-بابىنىڭ 1) تارماعىنا سايكەس «14 جاستان باستاپ» جاس ساناتىنىڭ اقپاراتتىق ونىمىنە سونداي-اق ەسىرتكىنى, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن پرەكۋرسورلاردى, تەمەكى بۇيىمدارىن, الكوگول ءونىمىن قوعامعا قارسى ارەكەتتەرگە يتەرمەلەۋشى رەتىندە ولارعا اۋەستەنۋدى جازعىراتىن, ولاردى تۇتىنۋدىڭ قاۋىپتىلىگى تۋرالى ەسكەرتۋى بار ەپيزودتىق سيپاتتاۋدىڭ جانە (نەمەسە) بەينەلەۋدىڭ اقتالعان جانرىن جانە (نەمەسە) سيۋجەتىن قامتيتىن اقپاراتتىق ءونىم جاتادى. مامانداندىرىلعان دەرەككوزدەردە «پرەكۋرسورلار» دەگەن ۇعىم جەتكىلىكتى تۇردە كەڭ تۇسىندىرىلەتىنىن جانە ولار جاڭا زاتتى قۇراۋعا اكەلەتىن رەاكتسياعا قاتىساتىن كەز كەلگەن حيميالىق زاتتاردى قامتيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. پرەكۋرسورلاردىڭ كەيبىر تۇرلەرى زاڭدى نەگىزدەردە ونەركاسىپتىڭ, مەديتسينانىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, كولىك قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن, تۇرمىستا جانە باسقا دا سالالاردا پايدالانىلادى. بۇل زاتتار تۋرالى مالىمەتتەر ادامداردىڭ كەڭ توبىنا قول جەتىمدى. زاڭ شىعارۋشى پرەكۋرسورلاردىڭ ءبارىن ەمەس, ءدال ايتقاندا ەسىرتكىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ انالوگتارىنىڭ پرەكۋرسورلارىن ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالىناتىنىن اتاپ وتكەنى ءجون بولار ەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, № 1 زاڭنىڭ 12-بابى 1) تارماقشاسىنىڭ رەداكتسياسى ونىڭ مازمۇنىن ورىنسىز كەڭ تۇسىندىرۋگە, دەمەك, ءوز ەركىنشە قولدانۋ مۇمكىندىگىنە دە جول بەرەدى دەپ پايىمدايدى. 4.4. بۇدان بۇرىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا, ەگەر مۇنداي شەكتەۋ زاڭدى تۇردە نەگىزدەلگەن ماقساتتارعا بارابار بولسا جانە ادىلدىك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرسە, تەپە-تەڭ, مولشەرلەس جانە كونستيتۋتسيالىق ماڭىزى بار قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ءۇشىن دەموكراتيالىق مەملەكەتتە قاجەت بولسا, قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى شەكتەۋگە سەبەپ بولا الادى دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن (2008 جىلعى 27 اقپانداعى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلى). كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇل قۇقىقتىق ۇستانىمىمەن №1 زاڭنىڭ 15-بابى 3-تارماعىنىڭ نورماسى ۇشتاسپايدى, ول تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى ارقىلى تاراتىلاتىن اقپاراتتىق ءونىمدى قوسپاعاندا, بالالارعا تىيىم سالىنعان اقپاراتتى قامتيتىن اقپاراتتىق ءونىمدى تاراتۋعا جول بەرىلمەيتىنىن ايقىندايدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, زاڭ شىعارۋشى تاراپىنان وسى تىيىمنىڭ قولدانىلۋىنىڭ ناقتى شارتتارى مەن شەكتەرى (ارالارىندا مۇنداي اقپاراتتىڭ اينالىمىنا جول بەرىلمەيتىن تۇلعالار ساناتى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۋاقىتى, ورنى, تۇرلەرى جانە ت.ب.) انىق ايقىندالماعان, بۇل مۇنداي اقپاراتتى بالالاردىڭ اراسىندا دا, كامەلەتكە تولعانداردىڭ اراسىندا دا تاراتۋعا جول بەرىلمەيدى دەگەندى بىلدىرەدى دەپ كەڭىنەن تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى. 4.5. № 2 زاڭنىڭ 1-بابى 2-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىن 2014 جىلعى 5 شىلدەدەگى № 235-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – اقتك) 134-بابىنداعى (ەكىنشى بولىگى) سارالاۋ بەلگىلەرىن انىقتاۋ بولىگىندە تەكسەرۋ كەزىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ونىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماتىندەرىنەن قۇقىقتىق نورمانىڭ مازمۇنىن بۇرمالايتىن, ونى بىرجاقتى تۇسىنۋگە جانە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن ماعىنالىق سايكەسسىزدىكتى انىقتادى. اقتك-ءتىڭ كورسەتىلگەن بابىنىڭ ەكىنشى بولىگى قازاق تىلىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «2. وسى باپتىڭ بiرiنشi بولiگiندە كوزدەلگەن, اكiمشiلiك جازا قولدانىلعاننان كەيiن بiر جىل iشiندە قايتالاپ, سول سياقتى تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى پايدالانىلا وتىرىپ جاسالعان ارەكەت». ال ورىس تىلىندە اقتك-ءتىڭ بۇل ەرەجەلەرى مىناداي رەداكتسيادا تۇجىرىمدالعان: «2. دەيستۆيە, پرەدۋسموترەننوە چاستيۋ پەرۆوي ناستوياششەي ستاتي, سوۆەرشەننوە پوۆتورنو, ا راۆنو س يسپولزوۆانيەم سەتەي تەلەكوممۋنيكاتسي ۆ تەچەنيە گودا پوسلە نالوجەنيا ادمينيستراتيۆنوگو ۆزىسكانيا». ايتىلعاننان كەلىپ شىعاتىنى, ەگەر قازاق تىلىندەگى ماتىندە «اكiمشiلiك جازا قولدانىلعاننان كەيiن بiر جىل iشiندە» دەگەن سوزدەر تەك قايتالاۋ بەلگىسىنە عانا قاتىستى بولىپ, ال تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىن پايدالانۋ قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جاسالۋ ۋاقىتىنا بايلانىسسىز دەربەس سارالاۋشى بەلگى بولىپ تابىلسا, قارالىپ وتىرعان نورمانىڭ ورىس تىلىندەگى رەداكتسياسىندا «اكiمشiلiك جازا قولدانىلعاننان كەيiن بiر جىل iشiندە» دەگەن سوزدەر ەكى سارالاۋشى بەلگىگە – قايتالانۋشىلىققا جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىن پايدالانۋعا قاتىستى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2007 جىلعى 23 اقپانداعى № 3 قوسىمشا قاۋلىسىنان جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2009 جىلعى 11 اقپانداعى № 1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنان كەلىپ شىعاتىنى, قازاق جانە ورىس تىلدەرىنىڭ قولدانىلۋداعى تەڭدىگى سونداي-اق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماتىندەرىنىڭ زاڭ تۇرىندەگى تەڭ ماڭىزدىلىعىن بىلدىرەدى, ال قۇقىقتىق نورمانىڭ مازمۇنىن بۇرمالايتىن جانە ونى بىرجاقتى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن ماعىنالىق سايكەسسىزدىك, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 7-بابى 2-تارماعىنىڭ مازمۇنىنا نەگىزدەلە وتىرىپ, مۇنداي نورمانىڭ پراكتيكادا قولدانىلۋىن جوققا شىعارادى. قارالىپ وتىرعان زاڭداردىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرى زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ تەڭدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتان (نەگىزگى زاڭنىڭ 14-بابى) تۋىندايتىن, زاڭنامالىق تالاپتار زاڭدىق تۇرعىدان دالمە-ءدال جانە سالدارى بولجامدى, ايقىن جانە ءبىر ماعىنالى بولۋعا ءتيىس دەگەن تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنىن جوعارىدا باياندالعان كەمشىلىكتەر ايعاقتايدى. ويتكەنى مۇنداي تەڭدىك قۇقىقتىق نورمانى بىرىزدىلىكپەن تۇسىنگەندە, تۇسىندىرگەندە جانە قولدانعاندا عانا قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن. بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىق بەلگىلەنەتىن قاعيدالار ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا مىندەتتى تۇلعالار ءۇشىن دە, ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن دە ناقتى ءارى تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس. قارالىپ وتىرعان زاڭداردا كوزدەلگەن جەكەلەگەن تىيىمدار مەن شەكتەۋلەر قانشالىقتى قۇقىلى بولعانىمەن, ولاردى دايىنداۋ جانە قابىلداۋ كەزىندە جول بەرىلگەن قۇقىقتىق سيپاتتاعى ەلەۋلى كەمشىلىكتەر زاڭداردى تۇتاستاي العاندا كونستيتۋتسيانىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى دەپ باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىلايشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 7-بابىنىڭ 2-تارماعىنا, 14-بابىنا, 20-بابىنىڭ 2-تارماعىنا, 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا, 40 جانە 44-باپتارىنا سايكەس كەلمەيدى دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. باياندالعاننىڭ نەگىزىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 72-بابى 1-تارماعىنىڭ 2) جانە 4) تارماقشالارىن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 17-بابى 2-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىن جانە 3-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىن, 31-33, 37-باپتارىن جانە 41-بابى 1-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىن باسشىلىققا الىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى قاۋلى ەتەدى: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 27-بابى 1-تارماعىنىڭ نورماسىن, نەگىزگى زاڭنىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىمەن ءوزارا بايلانىستىلىعىندا, ءوتىنىش نىساناسىنا قاتىستى, مەملەكەت نەكە مەن وتباسىن, انا مەن اكەنى جانە بالانى قورعاۋ جونىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا, كونستيتۋتسيانىڭ 20-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن ادام قۇقىعىن شەكتەيتىن زاڭدار قابىلداۋعا حاقىلى دەپ تۇسىنگەن ءجون. 2. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى 2015 جىلعى 19 اقپاندا قابىلداعان جانە 2015 جىلعى 28 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە قول قويۋعا بەرىلگەن «بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس ەمەس دەپ تانىلسىن. 3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 74-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس «بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردى دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا قول قويىلمايدى جانە ولار قولدانىسقا ەنگىزىلمەيدى. 4. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 74-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس نورماتيۆتىك قاۋلى ونى قابىلداعان كۇننەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى, شاعىمدانۋعا جاتپايدى, رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا جالپىعا بىردەي مىندەتتى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 73-بابىنىڭ 4-تارماعىندا كوزدەلگەن رەتتى ەسكەرە وتىرىپ, تۇپكىلىكتى بولىپ تابىلادى. 5. وسى نورماتيۆتىك قاۋلى رەسپۋبليكالىق رەسمي باسىلىمداردا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانسىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ي.روگوۆ.